Upamiętnianie na terenie miasta

Autor: Stefanie Endlich
Teilen: Kommentieren
Share on Google+

Willa na krawędzi berlińskiego parku Tiergarten, w której znajdowała się centrala planowania morderstw akcji „T4”, została w 1944 r. ciężko uszkodzona po bombardowaniu i rozebrana w latach 50-tych. Właśnie w tym miejscu powstała w 1963 r. berlińska Filharmonia, serce późniejszego Forum Kultury (Kulturforum).

Abbildung der Grundrissüberlagerung der Villa T4 und der Philharmonie
Abbildung der Grundrissüberlagerung der Villa T4 und der Philharmonie
Quelle:
Andreas Knitz

Czy architekt Hans Scharoun wiedział o roli tego miejsca w okresie narodowego socjalizmu tworząc jeden z najpiękniejszych budynków XX wieku? Prawdopodobnie nie, ponieważ po wojnie szybko i gruntownie popadły w zapomnienie miejsca planowania masowej zagłady, centrale sprawców siedzących za biurkami.

Decyzję o powstaniu na tej działce nowej Filharmonii podjął parlament landu Berlina w 1959 roku – i to wyraźnie ze względu na istniejący podział miasta i bliskość tego miejsca do wewnątrzmiejskiej granicy ciągnącej się wzdłuż Placu Poczdamskiego i Bramy Brandenburskiej, przez którą sala koncertowa Berlina Zachodniego miała niejako wysyłać sygnał do wschodniej części Berlina. W dzisięcioleciach po 1963 roku w tym miesjcu powstało Forum Kultury obejmujące Filharmonię, Salę Muzyki Kameralnej, Muzeum Instrumentów Muzycznych, Nową Galerię Narodową (Neue Nationalgalerie), Bibliotekę Narodową i muzea Fundacji Pruskiego Dziedzictwa Kultury (Stiftung Preußischer Kulturbesitz).
Po podziale miasta w czasie zimnej wojny Forum Kultury razem z imponującymi nowoczesnymi budynkami miało przedstawiać zachodnioberlińską ideę własnej drugiej „wyspy muzeów”, jako odpowiednika historycznej wyspy muzeów we wschodnim Berlinie. Przez kilkadziesiąt lat lokalizacja willi akcji „T4” w północnej części tego terenu nie była ani oznakowana ani wymieniona w miejskich przewodnikach.

Dopiero od połowy lat 80-tych grupy obywatelskie zwróciły uwagę na znaczenie tego miejsca. Żądały powstania pomnika upamiętniającego właśnie to miejsce. Z okazji 750. rocznicy miasta we wrześniu 1987 r. grupa iniciatywna zorganizowała wystawę w historycznym miejscu.

Aktion Mobiles Museum
Eröffnung der Aktion "Mobiles Museum" 1987, links Heinz Galinski, Vorsitzender des Zentralrats der Juden in Deutschland
Quelle: Geschichtswerkstatt / Claudia Quaukies

Akcja „Mobilnego Muzeum” pod kuratelą Warsztatów Historycznych w Berlinie (Berliner Geschichtswerkstatt) została szeroko poparta m.in. przez Akcję Znaku Pokuty (Aktion Sühnezeichen), Zespół Historyczny (Arbeitsgemeinschaft Geschichte), Szpital Psychiatryczny im. Karla Bonhoeffera, Izbę Lekarską w Berlinie oraz Listę Alternatywną.
Mała wystawa z historycznymi informacjami i dokumentami znajdowała się w starym i przebudowanym autobusie piętrowym pomalowanym od zewnątrz na szaro, tak jak tzw. „szare autobusy”, w których wywożono pacjentów do zakładów zagłady w czasie III Rzeszy. Wystawę opracował historyk Götz Aly, który wydał również towarzyszącą jej książkę pt. „Aktion ‚T4‘ 1939-1945. Die ‚Euthanasie‘-Zentrale in der Tiergartenstraße 4“ (Berlin 1987/1989).

Der Graue Bus von 1987
Ein grauer Bus als mobiles Museum vor der Berliner Philharmonie 1987
Quelle: Geschichtswerkstatt / Claudia Quaukies

„Mobilne Muzeum” stało przez kilka tygodni przy przystanku autobusowym przed Filharmonią; dyskusje i kolekta na rzecz pomnika zwracały uwagę na nazistowskie morderstwa „eutanazji” w historycznym miejscu. Senat Berlina postanowił jednak zamiast specjalnie w tym celu stworzonego pomnika postawić rzeźbę amerykańskiego twórcy Richarda Serry.

Die Skulptur Richard Serras
Richard Serras Skulptur Berlin Curves vor dem Martin Gropius Bau im Frühjahr 1987
Quelle: Plakat zur Ausstellung "Der unverbrauchte Blick"

To dzieło składające się z dwóch łukowato wygiętych metalowych płyt tworzących wąwóz, Serra przedstawił na wystawie sztuki w Martin-Gropius-Bau i zaoferował je na sprzedaż.
Land Berlin chciał się przyozdobić dziełem rzeźbiarza światowej sławy. Artyście z kolei szczególnie spodobało się miejsce – pochwalił dialog między łukowatym kształtem jego abstrakcyjnej stalowej konstrukcji a architektonicznymi falowymi formami dachu Filharmonii.

Die Berlin Junction vor der Philharmonie
Richard Serras Skulptur, jetzt Berlin Junction genannt, vor der Berliner Philharmonie
Foto: Stefanie Endlich

Po postawieniu tam tej rzeźby w styczniu 1988 r. zapanowało duże oburzenie wśród grup inicjatywnych. Jako kompromis Senat – ze zgodą Richarda Serry – mianował tę rzeźbę pomnikiem upamiętniającym ofiary „eutanazji”. Na podkreślenie tej dedykacji obok rzeźby umieszczono na ziemi tablicę upamiętniającą „zapomniane ofiary”. Treść tej tablicy została uzgodniona z grupami inicjatywnymi akcji „Mobilnego Muzeum”. Jest tam mowa o zbrodniach „eutanazji” i roli tego miejsca, ostatnie zdanie brzmi: „Ogromna jest liczba ofiar, mała jest liczba skazanych sprawców”. Pierwotnie tablicę tę miał zaprojektować sam Richard Serra, jednak pozostawił tę pracę rzębiarzowi Volkerowi Bartschowi z Berlina.

Die Gedenktafel von Volker Bartsch
Die Gedenktafel von Volker Bartsch
Foto: Stefanie Endlich

Od uroczystego odsłonięcia 1 września 1989 r. co roku odbywają się tam imprezy upamiętniające oraz milczące manifestacje. Większość ludzi uważa, że to właśnie ta tablica z brązu jest właściwym symbolem pamięci. Natomiast sytuacja historycznego miejsca willi „T4” do dziś jest odczuwana jako nie zadowalająca. Rzeźba Richarda Serry jest najczęściej odbierana jako sztuka zintegrowana z budynkiem filharmonii a nie jako pomnik upamiętniający ofiary akcji „T4”. Tablicę osadzoną w ziemi z kolei można łatwo ominąć nie zauważając jej. Często jest pobrudzona i zasłonięta przez parkujące samochody. Z tego powodu od roku 1989 ciągle powstawały pomysły, propozycje i żądania, żeby zmienić teren przed Filharmonią tak, aby sprostał znaczeniu tego miejsca i przysłużył się do uświadomienia zbrodni.

Od 2007 roku pod kuratelą fundacji „Topografia Terroru” (Topographie des Terrors) spotyka się grupa inicjatywna nazywająca się „Okrągły Stół T4”. Jest to krąg ludzi zangażowanych, związków ofiar, zrzeszeń i przedstawicieli polityki, administracji oraz instytutów pamięci. Spotkania te zainicjowała Sigrid Falkenstein, której ciocia została zamordowana w zakładzie zagłady w Grafeneck. „Okrągły Stół” zgodził się na ogólny pomysł, aby plac przed Filharmonią stał się „miejscem pamięci i dokumentacji” i ma nadzieję, że wktótce rozpocznie się konkurs na jego aranżację. Przyszłe miejsce ma stanowić część narodowej pamięci zbiorowej, na wzór wykształtowanej już pamięci w przypadku innych ugrupowań ofiar prześladowań nazistowskich; nieopodal tego miejca, na południe od Bramy Brandenburskiej powstały nowe pomniki upamiętniające Żydów, osoby homoseksualne a wkrótce również Sinti i Romów. W tej konstelacji dawna posiadłość na Tiergartenstraße 4 byłaby jedynym autentycznym historycznym miesjcem, jedynym miejscem, w którym faktycznie działali sprawcy.

Również od 2007 roku w kilku małych projektach starano się uwidocznić to historyczne miejsce w krajobrazie miasta. Młodzi ludzie w ramach przysposobiania się do zawodów geodezyjnych zaznaczyli na ziemi rzut poziomy willi „T4”. Widać było przy tym, jak nakładają się na siebie rzut poziomy dawnego budynku i foyer Filharmonii. W tym samym roku artyście Ronnie Golz udało się umieścić w wiacie autobusowej na przystanku przed Filharmonią szklaną tablicę informującą o ścisłym związku między akcją „eutanazji” a masowymi morderstwami w obozach zagłady Europy Wschodniej.

Einweihung der Erinnerungstafel im Wartehäuschen
Einweihung der Erinnerungstafel an der Bushaltestelle, mit dem Initiator Ronnie Golz (links), dem Rabbiner Yehuda Teichtel und Andreas Nachama, Leiter der Stiftung Topographie des Terrors
Foto: Stefanie Endlich

To miejsce upamiętniające akcję T4 i holokaust („Mahnort Aktion T4 und Holocaust”) powstało dzięki wsparciu firmy Wall, musi jednak konkurować z sąsiadującymi bilbordami. W styczniu 2008 roku umieszczono przed filharmonią „Pomnik Szarych Autobusów”, projekt artystyczny Horsta Hoheisla i Andreasa Knitza.

Aufstellung des Denkmals der Grauen Busse
Aufstellung des Denkmals der Grauen Busse
Foto: Stefanie Endlich
Das Denkmal der Grauen Busse an der Bushaltestelle vor der Philharmonie
Das Denkmal der Grauen Busse an der Bushaltestelle vor der Philharmonie
Foto: Stefanie Endlich

Od swojego powstania w mieście Ravensburg na południu Wirtembergii, gdzie w 2007 r. został umieszczony przed Centrum Psychiatrycznym w Weissenau, grupy inicjatywne woziły go do różnych miejsc związanych z morderstwami akcji „eutanajza”, wzywając w ten sposób do wspominania pamięci (zob. też: www.dasdenkmaldergrauenbusse.de). „Ruchomy Pomnik” stał przed Filharmonią do początku 2009 r. Następnie przewieziono go do Brandenburga nad Hawelą i do Pirny koło Drezna, gdzie znajdowały się dwa ośrodki zagłady; potem jeszcze do Stuttgartu, Kolonii i innych miast. Od 2008 r. tablica przygotowana przez Fundację „Topografia Terroru” informuje na brzegu chodnika o znaczeniu willi „T4” w czasach nazizmu i o zamiarze stworzenia w tym miejscu centrum pamięci i informacji. Grafik Helga Lieser skonstruowała tablicę w podobny sposób jak niektóre inne tablice w Berlinie upamiętniające nazistowskie represje, np. deportacje Żydów na dworcu towarowym w dzielnicy Moabit i na dworcu Anhalter Bahnhof.

Informationstafel der Stiftung Topographie des Terrors
Informationstafel der Stiftung Topographie des Terrors
Foto: Stefanie Endlich

Tak więc na wyludnionym w ciągu dnia placu przed Filharmonią, wokół którego znajduje się kilka od dawna nie używanych już wysepek autobusowych, pojawiły się różne wskazówki i oznakowania, ale nie ma spójnej aranżacji unaoczniającej wyczerpująco ten temat. Od dawna oczekiwany konkurs ma zostać rozpisany jeszcze pod koniec 2011 roku. W rezultacie tego teren wokół wejścia do Filharmonii ma się istotnie zmienić. Ma tu powstać plenerowa aranżacja z historycznymi informacjami, nie ma to być ani dzieło architektoniczne ani działający ośrodek dokumentacji ze względu na wysokie koszty i istniejącą ochroną zabytku Forum Kultury. Nowa aranżacja jest ściśle związana z zaplanowanym od dłuższego czasu odnowieniem całego Forum Kultury. W jego głównym planie z 2008 roku działka willi „T4” jest zaznaczona.
Obecnie powstaje kolejne główne wejście do Filharmonii od wschodu budynku zwrócone w stronę Placu Poczdamskiego, skąd przybywa większość publiczności. W dodatku rzeźba Richarda Serry ma być prawdopodobnie przeniesiona obok tego nowego głównego wejścia. Może ona w ten sposób pozbyć się niechcianej roli pomnika i zwolnić miejsce przed starym głównym wejściem dla aranżacji która celowo poświęca uwagę tematowi „eutanazji”. Pozostaje nadzieja, iż nowy układ wejść do Filharmonii nie wyprze przyszłego miejsca pamięci i informacj znajdującego się tuż przy parku Tiergarten na krawędź publicznej uwagi.


Abbildung der Masterplan-Überarbeitung 2008 des Kulturforums mit eingezeichnetem T4 Ausschnitt
Kulturforum Masterplan-Überarbeitung 2008 mit eingezeichnetem T4 Ausschnitt
Quelle:
Senatsverwaltung für Stadtentwicklung
Das neue Denkmal an der Tiergartenstrasse
Wizualizacja nowego pomnika obok Filharmonii w Berlinie
Quelle:
Wilms
do góry